Interio

مرکز تحقیقات چاقی و عادات غذایی پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم

دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی تهران

1391/12/10 | ایجاد کننده: 64

علل چاقی:

مطالعات فراواني در مورد عوامل زمینه ساز چاقي انجام شده که در آنها به فاکتورهای مختلفی بعنوان عوامل خطر ابتلا به چاقی اشاره شده است. از جمله این علل می توان به موارد زیر اشاره کرد:
  • ژنتیک
  • كاهش فعاليت هاي فيزيكي به دليل تغییر سبک زندگی
  • رژيم هاي پر كالري و عدم تطابق میزان دريافت انرژي با نیاز بدن
  • استرس و فشارهای درونی
  • افزایش سن
  • جنس مونث
  • سطح اجتماعی- اقتصادی پائین
  •  داروها و...

عوامل دموگرافيك (جمعيت شناختي)
سن:
با افزايش سن تا مرز 60 -50 سالگي چاقي در هر دو جنس افزايش مي يابد.

جنس: شيوع چاقي در زنان به خصوص بعد از 50 سالگي، بيشتر از مردان است.

نژاد: تفاوت هاي گسترده بين گروهاي قومي مختلف تنها با وضعيت اقتصادي-اجتماعي كه با درآمد و تحصيلات سنجيده مي شود، قابل توجيه نيست، لذا به نظر می رسد نژاد در ایجاد و شیوع آن نقش داشته باشد.

عوامل فرهنگي – اجتماعي

سطح تحصيلات و درآمد: در بسياري از كشورهاي پيشرفته، شيوع چاقي در بين افراد با سطح تحصيلات و درآمد پايين بيشتر است.

وضعيت ت‍‍أهل: معمولاَ پس از ازدواج، چاقي افزايش مي يابد.

عوامل زيستي
افرادي كه در اين زمينه نياز به توجه ويژه دارند، سالمندان، كودكان و افراد ناتوان و معلول هستند.

زنان/مردان:

از آنجا كه ارتباط بين BMI و مرگ و مير در زنان مشابه مردان است، معیارهای تشخيصي چاقی براي زنان و مردان و گروه هاي مختلف سني یکسان است. در اغلب گروهاي سني، مرگ و مير زنان كمتر از مردان است.خطر نسبي كمتر اضافه وزن و چاقي در آنها نسبت به مردان، حاكي از تحمل بهتر چربي توسط زنان است.چربي اضافي در زنان، اغلب به صورت چربي زير پوستي و محيطي(رانها، باسن، سينه ها) ذخيره مي شود، در حاليكه در مردان به صورت چربي شكمي و احشايي است.

زايمان:

تا به حال تصور بر اين بوده كه با افزايش تعداد زايمان، BMIافزايش مي يابد.اما اخيراَ نشان داده شده است كه اين افزايش كمتر از 1 كيلو گرم به ازاي هر بارداري است.


سالمندي:

مطالعات نشان داده اند تا سن 60 سالگی افزایش کلی در وزن بدن و BMI وجود دارد و از آن به بعدBMI شروع به کاهش می کند. از نظر جنس، BMI بطور معنی داری در زنان نسبت به مردان افزایش نشان می دهد و در بین زنان، BMI زنان سالمند با افزایش سن کاهش داشته است. چاقی در افراد میانسال و مسن از آن جهت حائز اهمیت است که بسیاری از بیماری های مرتبط با چاقی در سنین بالا بروز می کنند.بعنوان مثال، شیوع دیابت نوع دو با افزایش سن افزایش می یابد.اختلال های قلبی- عروقی نیز در سنین بالای 50 سال بطور قابل توجهی افزایش می یابند.

اگرچه BMI متداول ترين روش تخمين ذخاير چربي بدن در بزرگسالان است، اما محدوديت هايي نيز دارد.تركيب بدن در سالمندي با كاهش توده عضلاني و افزايش چربي به خصوص در ناحيه شكم تغيير مي كند؛سوءتغذيه، شايع تر و فعاليت جسماني كمتر مي شود.برخي پيشنهاد مي كنند تا در محاسبه BMI سالمندان از قد دوران جواني استفاده شود، اما اين كار مشكل تغيير تركيب بدن و ساركوپني(تحليل توده عضلاني) را بر طرف نمي كند.

معلوليت :

مطالعات نشان داده است از هر 3 معلول ضايعه نخاعي،‌2 نفر (به خصوص مردان)در معرض چاقي و عوارض متابوليك ناشي از آن قرار دارند و خطر بروز آن در افراد مبتلا به ضايعه نخاعي با طول دوره رابطه عكس و با شدت معلوليت رابطه مستقيم دارد.

ژنتيك:

بسیاری از عوامل هورمونی و عصبی که بر تنظیم وزن طبیعی فرد تاثیر دارند ، به صورت ژنتیکی تنظیم و تعیین می شوند. اختلالات کوچک در این مسیر مشخصاً در افزایش وزن نقش دارند. تعداد و اندازه سلولهای چربی، توزیع ناحیه ای بافت چربی در بدن، و سرعت متابولیسم پایه(BMR) نیز تحت تأثير ژنها قرار دارند. مطالعات انجام شده بر روی دوقلوها، نقش ژنها در ایجاد چاقی را حدود 50 تا 70 درصد نشان داده اند.

برخي از ژنهاي دخيل در كنترل وزن، شامل:
  •  ‍ژن Ob
  •  ژن آديپونكتين (ADIPOQ)
  •  ژن FTO
  •  ژن بتا 3 آدرنورسپتور(B3-adrenoreceptor)

جهش در ژن Ob كه توليد كننده لپتين است و يا جهش در رسپتورهاي لپتين( LEPR) و يا ADIPOQ مي تواند به چاقي و سندرم متابوليك منجر شود بخصوص زمانيكه رژيم غذايي حاوي چربيهاي اشباع زيادي باشد.

لازم به ذكر است كه انتخابهاي تغذيه اي و شيوه زندگي مي توانند بسياري از ژنهاي عامل چاقي را فعال و يا غيرفعال كنند. بنابراین برای موفقیت در کنترل دراز مدت وزن، در نظر گرفتن تغییرات رفتاری متناسب با ژنتیک افراد و طراحی آن ها بصورت فردی، ضرورت دارد.

عوامل محيطي:


Obesogens(مواد چاقی زا):

ترکیبات شیمیایی هستند که از محیط بیرونی وارد بدن شده و متابولیسم طبیعی لیپید را مختل کرده و در نهایت منجر به چاقی می شوند.از آنجایی که این مواد هموستاز چربی و ذخیره چربی بدن ،تعادل انرژی و همچنین نظم سیری و گرسنگی را در بدن تغییر می دهند به آنها می توان مختل کننده های آندوکرینی(endocrine disruptors) نیز گفت. بیس فنول آ (Bisphenol A) و فتالات ها (Phethalates) که در مواد پلاستیکی مورد استفاده در بسته بندی مواد غذایی یافت می شوند، نمونه ای از این مواد obesogen هستند.

کم تحرکی:

بر طبق يک مطالعه انجام شده بيش از 60 درصد مردم جهان تحرک لازم براي حفظ سلامت بدن خود را ندارند که اين رقم در زنان بيش از مردان است. بر اساس آمار سازمان بهداشت جهاني، سالانه بيش از 2 ميليون نفر از مردم جهان در اثر کم تحرکي مي ميرند. برخلاف تصور عموم، تحرک کم موجب افزايش اشتها و پرخوري نيز مي شود. در طي سال هاي اخير تغيير اساسي در نحوه تغذيه مردم به وجود آمده است. افرادي که کمتر از برنج، شيريني جات و غذاهاي چرب تغذيه مي نمودند اکنون بيشتر به غذاهاي چرب و پر کالري و نيز غذاهاي آماده که سرشار از کالري و چاق کننده هستند مانند انواع سوسيس، کالباس، پيتزا و سس هاي چرب روي آورده و مصرف انواع شيريني جات و تنقلات در آن ها افزايش يافته است.

در کودکان نيز تغذيه ناصحيح و تحرک کم رايج شده است. به اثبات رسيده است که ارتباط تنگاتنگي بين تماشاي تلويزيون و انجام بازي هاي کامپيوتري و چاقي در کودکان وجود دارد. در زمان تماشاي تلويزيون مصرف غذاها و تنقلات افزايش مي يابد و تحرک بدني به حداقل مي رسد.

عوامل ديگر


خواب:

مطالعات نشان می دهد خواب کم ریسک ابتلا به چاقی را افزایش می دهد. خواب كوتاه، نظم آندوكريني را در ارتباط با اشتها و گرسنگي تغيير دهد.در اين شرايط هورمونهاي مرتبط با اشتها،بيشتر ترشح شده و ممكن است باعث دريافت بيشتر انرژي و در نهايت اضافه وزن و چاقي شود.

استرس:

كورتيزول در استرس و شرايط جنگ و گريز ترشح مي شود و سبب تحريك ترشح انسولين براي ثابت نگه داشتن سطح قند خون و افزايش اشتها مي شود.سطح كورتيزول به طور معمول در اول صبح بالا و در نيمه هاي شب كاهش مي يابد.

در افرادي كه دچار سندرم شب خواري(Night-Eating Syndrome (NES هستند به علت تغيير ژنتيكي در فاكتورهاي نورواندوكريني مانند کورتیزول، سيكل شبانه روزي دريافت غذا دچار اختلال می گردد.

بیماری ها:

بعضی از اختلالات هورمونی مانند کم کاری تیروئید، سندرم کوشینگ و سندرم تخمدان پلی کیستیک می تواند منجر به بروز اضافه وزن و چاقی در افراد شود.

داروها:

مصرف بعضی داروها به صورت خوراکی و تزریقی(داروهای ضد تشنج، داروهای ضد بارداری، داروهای ضد افسردگی، کورتیکواستروئیدها و ...) در ایجاد چاقی موثر است. مصرف این داروها موجب کاهش میزان متابولیسم مواد غذایی، افزایش اشتها و نیز تجمع آب اضافی در بدن می شوند.

طعم غذا:

طعم غذا در دريافت غذايي نقش مهمي دارد.در وعده هایی كه چند غذاي متفاوت سرو مي شود، دريافت غذا بيشتر از موقعي است كه تنها يك نوع غذا آماده است. بطور طبیعی زمانی که غذایی مکرراً استفاده شود مطلوبیت خود را از دست داده و فرد مصرف کننده با کاهش دریافت در آن وعده و سیری زودرس مواجه خواهد بود.

اندازه سهم های غذایی و کالری آن نیز در هر وعده عامل تعیین کننده دیگر در بروز چاقی می باشد.